Autor: Mareczek | 19.02.2026
Artykuł ma charakter edukacyjny. GHB i jego pochodne są nielegalne w Polsce. W przypadku zatrucia dzwoń pod numer 112.
Współczesna toksykologia kliniczna oraz rynek substancji psychoaktywnych w Polsce przechodzą dynamiczną transformację. W centrum tego zjawiska znajduje się rodzina związków oparta na szkielecie kwasu gamma-hydroksymasłowego (GHB). Substancja ta, naturalnie występująca w śladowych ilościach w ludzkim mózgu, zyskała ambiwalentną sławę. Z jednej strony jest lekiem na narkolepsję (pod nazwą Xyrem), z drugiej – narzędziem przestępstw seksualnych oraz popularnym, choć niezwykle ryzykownym środkiem rekreacyjnym.
Niniejsze opracowanie to techniczna analiza trzech substancji: GHB, gamma-butyrolaktonu (GBL) oraz 1,4-butanediolu (1,4-BD). Wyjaśniamy, dlaczego rozpuszczalnik do czyszczenia felg działa na ludzki mózg i dlaczego niezrozumienie kinetyki tych związków jest najczęstszą przyczyną zgonów w tej grupie użytkowników.
Analiza zapytań internetowych ujawnia niebezpieczną lukę w wiedzy. Użytkownicy często traktują te trzy skróty zamiennie, co jest błędem mogącym kosztować życie. Choć efekt końcowy (obecność GHB we krwi) jest ten sam, droga, jaką substancja pokonuje w organizmie, drastycznie się różni.
Kwas gamma-hydroksymasłowy w czystej postaci jest nietrwały, dlatego występuje jako sól (najczęściej Na-GHB lub K-GHB). To biały, higroskopijny proszek, który chłonie wilgoć z powietrza. W obrocie najczęściej spotyka się go jako bezwonny roztwór wodny o wyraźnie słonym, mydlanym smaku. Jego pH jest neutralne, co czyni go bezpiecznym dla błon śluzowych żołądka.
GBL (gamma-butyrolakton) to lakton kwasu GHB. W przemyśle służy do usuwania graffiti, farb i czyszczenia felg aluminiowych. Jest bezbarwną, oleistą cieczą o chemicznym zapachu rozgrzanego plastiku. Kluczowa różnica: GBL jest lipofilowy (rozpuszcza się w tłuszczach), co pozwala mu błyskawicznie przenikać przez bariery biologiczne. Działa silnie drażniąco – nierozcieńczony może poparzyć przełyk i stopić plastikowe kubki.
Chemicznie jest to alkohol (diol), wykorzystywany do produkcji plastików i elastycznych włókien. To gęsta ciecz o mdłym, lekko słodkawym smaku, co czyni ją szczególnie niebezpieczną w przypadku przypadkowego spożycia.
Test (identyfikacja): 1,4-BD ma wyjątkowo wysoką temperaturę krzepnięcia (ok. 20°C). Jeśli zostawisz podejrzaną ciecz w chłodnym pomieszczeniu (poniżej 20°C) lub włożysz na chwilę do lodówki i zamieni się ona w stałą, krystaliczną masę – istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że jest to 1,4-Butanediol (zanieczyszczenia chemiczne mogą jednak modyfikować ten punkt). GBL i GHB w tych warunkach pozostaną płynne.
| Substancja | Czas do efektów | Metabolizm | Główne ryzyko |
|---|---|---|---|
| GHB | 15–30 min | Bezpośredni (forma aktywna) | Sólna natura, wąski indeks terapeutyczny |
| GBL | 10–15 min | Błyskawiczna hydroliza (laktonaza) | Silnie drażniący, gwałtowny wzrost stężenia we krwi |
| 1,4-BD | 30–60+ min | Dwustopniowy (zależny od enzymu ADH) | Opóźniony zapłon, śmiertelna blokada przez alkohol |
To najważniejsza sekcja dla zrozumienia toksyczności. Organizm to biorafineria, która musi "przerobić" prekursory na aktywny GHB.
GBL w organizmie trafia na enzym zwany laktonazą (paraoksonaza), obecny we krwi i wątrobie. Reakcja jest niemal natychmiastowa. Ze względu na lepszą wchłanialność GBL (rozpuszczalność w tłuszczach), stężenie GHB we krwi rośnie szybciej i gwałtowniej niż przy spożyciu samego GHB. Użytkownicy opisują to jako "agresywny wjazd".
1,4-BD konwertuje do GHB dwuetapowo. Kluczowym enzymem jest tutaj dehydrogenaza alkoholowa (ADH) – dokładnie ta sama, która metabolizuje etanol (wódkę, piwo, wino).
Etanol ma znacznie wyższe powinowactwo do enzymu ADH niż 1,4-BD. Jeśli użytkownik wypije alkohol, a następnie (lub w trakcie) przyjmie 1,4-BD, enzymy "zajmą się" wyłącznie alkoholem.
1,4-BD będzie krążyć we krwi w formie nieaktywnej, czekając na swoją kolej. Użytkownik, nie czując działania, często decyduje się na "dorzutkę" (redosing). W momencie, gdy wątroba strawi ostatnie promile alkoholu, nagle uwalnia moce przerobowe na zgromadzone 1,4-BD. Następuje gwałtowny, skumulowany rzut GHB do krwi, co prowadzi do natychmiastowej utraty przytomności i depresji oddechowej. To mechanizm "bomby z opóźnionym zapłonem".
Warto podkreślić, że okres półtrwania (T1/2) GHB jest niezwykle krótki i wynosi zaledwie około 30–50 minut. Substancja jest ostatecznie metabolizowana w cyklu Krebsa do bezpiecznych związków: dwutlenku węgla i wody, nie pozostawiając toksycznych metabolitów aktywnych. Ta szybka eliminacja nie zmniejsza jednak ryzyka ostrego przedawkowania w początkowej fazie.
GHB jest unikalne farmakologicznie, ponieważ działa na dwa różne receptory w mózgu, co tłumaczy jego paradoksalne efekty (stymulacja vs sedacja).
Użytkownicy GHB/GBL często budzą się nagle po około 3-4 godzinach snu, pełni energii lub wręcz lęku. Wynika to z faktu, że gdy substancja przestaje działać na hamujący receptor GABA-B, w mózgu następuje gwałtowny wyrzut zgromadzonej dopaminy i glutaminianu. To zjawisko napędza cykl uzależnienia "24/7" – użytkownik bierze kolejną dawkę nie po to, by się odurzyć, ale by stłumić nadmierne pobudzenie i móc znowu zasnąć.
Związki te mają wyjątkowo wąski indeks terapeutyczny i stromą krzywą dawka-reakcja. Oznacza to, że minimalne zwiększenie ilości płynu powoduje nieproporcjonalnie silną odpowiedź neurologiczną.
Ważne zastrzeżenie: Stężenie roztworu na czarnym rynku bywa skrajnie zmienne (często od 80% do 99%), co dramatycznie modyfikuje faktyczną dawkę substancji czynnej. Poniższe przedziały dla GBL mają charakter wyłącznie ilustracyjny, nie uwzględniają różnic w masie ciała ani zjawiska tolerancji osobniczej:
Przedawkowanie (tzw. "G-out") nie zawsze kończy się śmiercią, ale zawsze jest stanem zagrożenia. W sytuacji kryzysowej kluczowe jest szybkie rozpoznanie objawów.
Wbrew mitom, GHB silnie uzależnia fizycznie. Mechanizm "odbicia dopaminowego" sprawia, że użytkownicy wpadają w ciągi, przyjmując substancję co 2-3 godziny, by uniknąć lęku i bezsenności.
Zespół odstawienny jest ekstremalnie ciężki, często porównywany do delirium tremens przy alkoholizmie. Objawy obejmują silne lęki, drżenia mięśni, halucynacje i drgawki zagrażające życiu. Odstawienie po ciągu powinno odbywać się wyłącznie pod opieką medyczną.
Przepisy w Polsce i UE są surowe. GHB to substancja psychotropowa grupy II-P – jej posiadanie i handel są przestępstwami. Warto doprecyzować istotny szczegół: GBL i 1,4-BD nie podlegają pod rozporządzenie UE 2019/1148 (które dotyczy prekursorów materiałów wybuchowych). Są one natomiast ściśle monitorowane jako prekursory narkotykowe na mocy Rozporządzenia (WE) nr 273/2004 oraz Ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.
Prawo to nakłada na sprzedawców rygorystyczne obowiązki raportowania. Legalny obrót przemysłowy GBL wymaga zbierania od nabywców deklaracji zastosowania końcowego oraz zgłaszania wszelkich podejrzanych transakcji organom ścigania. Posiadanie tych substancji przez osoby fizyczne w celu rekreacyjnym może być interpretowane jako próba wytworzenia narkotyku.
1. Jak długo działa jedna dawka?
Standardowo działanie GHB/GBL utrzymuje się od 1,5 do 3 godzin (szczyt stężenia po 45-90 min). 1,4-BD może działać nieco dłużej ze względu na powolniejszy metabolizm wątrobowy. Żelazna zasada bezpieczeństwa: nigdy nie przyjmuj kolejnej dawki przed upływem pełnych 3 godzin, nawet jeśli subiektywnie czujesz, że działanie słabnie.
2. Czy można łączyć G z energetykami?
Wiele osób to robi, aby przeciwdziałać senności, ale jest to ryzykowne. Stymulanty (kofeina, amfetamina) maskują sedatywne działanie G. Użytkownik czuje się trzeźwy, więc bierze więcej. Gdy stymulant przestanie działać, skumulowana dawka G może doprowadzić do nagłej utraty przytomności.
3. Czy GBL niszczy wątrobę bardziej niż alkohol?
Paradoksalnie, czyste GHB (produkt metabolizmu) jest mniej toksyczne dla wątroby niż etanol, gdyż nie tworzy w dużych ilościach aldehydu octowego. Jednak ryzyko ostrego, śmiertelnego przedawkowania jest przy G nieporównywalnie wyższe.
4. Czy Nalokson (Narcan) działa na przedawkowanie G?
Nie. Nalokson to antidotum działające wyłącznie na opioidy (heroina, fentanyl, morfina). Podanie go nie pomoże w depresji oddechowej spowodowanej wyłącznie przez GHB/GBL. Może jednak uratować życie, jeśli osoba mieszała G z opioidami (poliużycie). W praktyce: dzwoń na 112, ratownicy sami zdecydują o wdrożeniu odpowiedniego leczenia.
5. Co to jest "kalendarzyk G"?
Pamięć krótkotrwała pod wpływem substancji GABA-ergicznych szwankuje. Użytkownicy często zapominają, czy wzięli dawkę 10 czy 40 minut temu. Zapisywanie godziny i ilości każdej dawki w telefonie (lub używanie stopera) to podstawowa technika ratująca życie, zapobiegająca nieświadomemu przedawkowaniu.